Les 9 : Natuur & Dieren

Modules

Woordenlijst les 9

texte hout
kağıte papier
cam glas
metal metaal
demır ijzer
çelığ staal
komır kolen
gaz gas
plastik plastic
lastık ruber
alimun aluminium
qersun lood
toxıme zaad
koke wortel
lızge tak
pelge blad
çicege bloem, bloei
gule roos
dare boom
imis vrucht
imis vruct(e)-, fruit
dara imis vruchtboom, fruitboom
merx dennenboom; pijnboom
süng paddestoel
moje eikenboom
akasiaboom
genim tarwe; graan
cew gerst
lazut mais
dendike zonnebloem


dina	wereld	tije	zon
hard	aarde	asme	maan
astare	ster	şewle daene	schitteren, stralen
koke	oorsprong, herkomst	bırr	bos
wele	grond, aarde	gıle koe	(berg)top
hega	veld, platteland	gole	meer
ko	berg, gebergte	dere	beek
geme	oerwoud,, jungle	nerm	zacht
pul	heuvel	serd	kou
çıme	bron	tije	zon
çhem	rivier	asme	maan
vejiyaene	uitmonden	hewr	wolk
dengız	zee	mız	nevel, mist
phêl	golf	siliye	regen
hewa	weer	hit	nat
germ	warmte; hitte	wore	sneeuw
germın	warm	cemed	ijs
serdın	koud	laşere	overstroom
jüya	droog; dor	buliski	bliksem
asmên	hemel, lucht	tıng u tari	duisternis
va	wind	şiye	schaduw
pukeleke	onweer; storm	cemediayene	(be)virezen
dılapa	druppel	torge	hagel


		Jonge dier	Geluiden
kutık	hond	leyre kutık	kutık laweno
dele	teef(je)
pısıng	katter	leyre pısınge	pısıng niavkeno
pısınge	poes		pısınge niavkena
ostor	paard, hengst
mayıne	merrie
qatır	muilezel		qatır hireno
qatıre	muilezelin
her	ezel		her zıreno
here	ezelin
boğe	stier	nalıke
		mozık, mozıke
		guk, guke
manga	koe		manga qorena
ga
tusk, kel, keleze	bok
bıze	geit	bijek, bijeke	bıze qırrena
		karik, karike
khavır	ram
miye	schaap	vorek, voreke	miye warena
		khavır, khavıre
		vosn, vosne
kerge	kip	varık, varıke	kerge qurtnena
dik	haan
xoz	zwijn
malo phesk	hert
pheskofiye	hertin
heso bırr	beer
hese	berin
şer	leeuw
mose	vis
mor	slang
perperik	vlinder
avres	konijn
verge	wolf		vergi zurenê
dele verge	wolvin
lüye	vos
dım	staart
mirçık	vogel
beqe	kikker
mıleçuke	mier
mêse	bij
nêr	mannetjesdier, mannetje
maykek	vrouwetjesdier, vrouwtje
hale	nest
phizange	wesp
theyr	vogel		theyri çıftnenê

Dialoog : Xeycane ve Gulizare ra çarsu de raste jumin benê. Hal u deme jumin perskenê.

Xeycane	Ma ve xêr di Gulizare! Tu kotira yena?	Hallo Gulizar, Waar kom jij vandaan?
Gulizare	Xêr ve silamet! Ez ve çena xora şime na dot tene feteliyaymê, uza ra yemê.	Hoi, Mijn dochter en ik gingen hier verderop een stukje te lopen.
Xeycane	Sıma zof rınd kerdo, heva tija delaliya.	Jullie hebben heel goed gedaan! Het is een zonnige mooi weer.
Gulizare	Ma sebıkeri, hediriya çena mı çede niame.	Wat moet ik anders, mijn dochter verveelde zich thuis.
Xeycane	Heya heya...sıma tenena bota bişiyene uzaki mangey ve ostoru estê.	Ja ja! als jullie nog een beetje verderop waren gegaan, zijn daar koien en paarden.
Gulizare	Raşt vana? Rozê ke some uza.	Echt waar? Andere keer(op een dag) gaan wij daarheen.
Xeycane	Tu ça nae re jü pısınge nêcena?	Waarom koop je niet een poes voor haar?
Gulizare	Ez pısıngu ra bêzaro.	Ik ben de katten zat.
Xeycane	Domonê ma pısıngu ra zof haskenê.	Onze kinderen houden veel van de katten.
Gulizare	Belka ez daê re jü finıke con. Hama kutık weyikerdene zora.	Misschien koop ik een hondje voor haar. Allen het is moeilijk om een hond te voeden.
Xeycane	Sebıkeme, ita bıze çina, ga çino, voreke çina. Endi ya kutiko ya ki pısınga.	Wat moeten we? Hier zijn er geen geiten, geen schapen. Het is dan of een hond of een kat.
Gulizare	Nê wae, ez çena xo re mirçıke con. Piye xo her waxt cıra vano 'mirçıkam'	Nee maar, ik koop een vogeltje voor mijn dochter. Haar vader noemt haar altijd 'mijn vogel'
Xeycane	Wışş.. Mirçıka ke sene mirçıka. Ma xo re sıma zonenê.	Zeg! Wat lief! Jullie mogen zelf weten
Gulizare	Ez nıka gereke şeri, na sate xatır ve to!	Ik moet nu gaan. Voor nu, tot ziens!
Xeycane	Beno. Oğur vo, rınd qayke na mirçıke bıke.	Goed, Tot ziens! Pas goed op dit vogeltje.

De wederkerend voornaamwoord “xo”.

Afhankelijk van de context is de wederkerend voornaamwoord xo vergelijkbaar met de Nederlandse "eigen" en/of "zelf". Soms wordt het ook als een persoonlijk voornaamwoord gebruikt die voor alle personen, mummers, geslachten en zaken onveranderd blijft.

Gebruiksvormen van de “xo”

Als een verwijzing(referentie) naar de onderwerp. Het werkwoord verwijst naar de agent van de actie zelf.

ez xo vênon(vênenane)	Ik zie mij(zelf)	ma xo vêneme(vênenime)	Wij zien ons(zelf)
tı xo vênena	Jij ziet je(zelf)	sıma xo vênenê	Jullie zien je(zelf)
o xo vêneno	Hij ziet zich(zelf)	i xo vênenê	Zij zien zich(zelf)
a xo vênena	Zij ziet zich(zelf)

Andere voorbeelden:

Wiy, na xo se kena!

Zeg! Kijk(eens) hoe zij zich gedraagt! // letterlijk: hoe deze(zij) zich(zelf) doet

Opmerking: Zinconstructies zoals ez mı vênenane, tı to vênena zijn grammatical gezien niet juist!

Dat geldt ook bij genitieve vormingen zoals:

o mı rê mesela xo qesey keno	ij vertelt mij zijn(eigen) verhaal
o mı rê mesela dey qesey keno	hij vertelt mij zijn(van een andere persoon) verhaal
a domananê xo ra zaf has kena	zij houdt van haar(eigen) kinderen
kam ke sari rê berbeno, çımanê xo ra beno	letterlijk: wie voor anderen huilt, verlist zijn eigen ogen(een spreekwoord)

(e)be xo (met)zichzelf

çêna mı ebe xo sona mekteb	mijn dochter gaat (met)zichzelf naar school (zonder begeleiding)
meste i be xo yenê ita	mogen komen zij (met)zichzelf hier
ma be xo	wij zelf (alleen wij)

In sommige gevallen wordt het gebruikt als "xu":

ma be xuyme	wij zijn onder ons
no piyê xuyo	dat is zijn(eigen) vader

Andere vormen

xo xo de, xo xo rê	met zichzelf, aan-, om-, tegen zichzelf
o xo xo de qesey keno	hij spreekt met zichzelf
a xo xo rê huyina	zij lacht om zichzelf
xo be xo	met zichzelf(in collectieve en gemeenschappelijke zin)
ma sari rê rındime, xo be xo rê xêrê ma çino	wij zijn goed voor de anderen, aan eigen welvarendheid doen wij niets
xo rê	alleen, voor zich; of als versterking van een uitspraak
xo rê/ra heni	gewoonweg, maar zo
xo rê sono, kuno ra	hij gaat maar zo liggen(slapen)

Als niet refleksieve bezittelijke voornaamwoord voor de 3de persoon(mannelijk, vrouwelijk, enkelvoud en meervoud)

waa xo vana	zijn/haar zus zegt (waa xo : zijn/haar zus, vana: zij zegt)
domanê xo çinê	zij hebben geen kinderen (domanê xo : hun kinderen, çinê; ze zijn er niet)
xora	sowieso, in ieder geval; is een samengestelde vorm, daarom worden ze aan elkaar geschreven.

0 Commentaars

Schrijf commentaar

Toon/Verberg commentaar formulier